Londens Dagboek: aantekeningen uit een gekkenhuis

De Londense stadsdelen Lewisham en Croydon hebben de straatverlichting geprivatiseerd. Op aandringen van de rijksoverheid zullen gespecialiseerde lichtconsultants om de peertjes vervangen. Het publiekprivate contract kost de belastingbetaler 79,5 miljoen pond over een periode van 25 jaar, 1806 pond per lamp. Momenteel doen de gemeenten hetzelfde werk voor de helft van de prijs. Het is slechts een plaatselijk voorbeeld van een trend die al langer dan een decennium aan de gang is: het uitbesteden van overheidstaken aan consultants. Britse overheidsinstellingen gelden als een melkkoe, onder meer voor de Amerikaanse IT-consultant EDS, opgericht door voormalig presidentskandidaat Ross Perot, dat de afgelopen jaren organisatorische en financiële puinhopen heeft achterlaten op verschillende overheidsdepartementen. Waar IT-consultants te vaak broddelwerk afleveren, daar zijn managementconsultants zelfs geheel waardeloos, zo bleek eind 2006 uit een rapport van de National Audit Office (NAO). De drie miljard pond die is gegaan naar de waarzeggers van bedrijven als Logica en Accenture, had naar het idee van de Britse rekenkamer evengoed kunnen worden verbrand. Een mooi voorbeeld van funeste ‘outsourcing’ vond plaats bij de douane. Daar was besloten om managementconsultants in te schakelen voor een bezuiniging die 105 miljoen pond moest opleveren. De operatie slaagde wonderwel, maar de rekening bedroeg 106 miljoen pond. Dat outsourcing van overheidstaken leidt tot verspilling, heeft onder andere te maken met alle bijkomende controlemechanismen. Veel van de 800.000 ambtenaren die sinds het voorbij decennium zijn aangenomen, houden zich bezig met het opstellen van targets en vervolgens het controleren, rapporteren en evalueren ervan. Dat kan leiden tot curieuze denkpatronen. Op een ministerie waar het facilitair management is uitbesteed werd het ludieke idee om minder papier, glas en plastic te gebruiken bijvoorbeeld niet opportuun geacht omdat dat zou leiden tot een lager recyclingvolume, met een boete tot gevolg. 

Dat prestatiecontracten en bijbehorende targets een eigen leven gaan leiden, is één van de kritiekpunten in het boek Systems Thinking in the Public Sector van de psycholoog John Seddon. Volgens hem is de ‘hervorming’, ofwel privatisering, van de publieke sector in Groot-Brittannië gebaseerd op de verkeerde aannamen. Volgens hem denken we ten onrechte dat inspectie, keuze en marktwerking leiden tot verbetering van diensten, dat werknemers kunnen worden gemotiveerd door prikkels, dat leiders een totaalvisie nodig hebben, managers targets en dat IT de motor van verandering is. In Seddon’s optiek leidt de hele rapportagebureaucratie juist tot frustratie en inefficiëntie. Zijn boek is een pleidooi voor een herwaardering van het eigenlijke werk zelf, voor meer vrijheid van handelen en het gebruik van gezond verstand.

Dat Seddon’s boek voor een revolutie zal zorgen valt te betwijfelen. De consultants hebben de afgelopen jaren een machtspositie opgebouwd binnen de publieke sector. Dat bleek vier jaar geleden uit een rapport waarin gemeld werd dat publiek-private-samenwerking goed werkt. Het was opgesteld door PricewaterhouseCoopers, dat sindsdien 7.5 miljard pond aan overheidsopdrachten heeft gekregen. De geloofwaardigheid van de NAO zelf heeft schade opgelopen nu is gebleken dat haar inmiddels vertrokken baas Sir John Bourn niet alleen als een zonnekoning heeft geleefd op kosten van de belastingbetaler, maar daarnaast ook is gefêteerd door consultants. Mogelijk had zijn weigering om de prestaties van EDS eens te onderzoeken te maken met de kaartjes voor de rugbywedstrijd Engeland –Ierland, de finale van het wereldkampioenschap voetbal en een polowedstrijd in Windsor die hij van de Texaanse onderneming had gekregen. Patrick van IJzendoorn