Gearchiveerd onder: BBC en de wereld
Tiberius Gracchus III is een buitenbeentje in de Romeinse geschiedschrijving. Doorgaans vertolken Claudius, Ceasar en andere bekende namen de heldenrollen, terwijl de krijgsheer en revolutionaire volksvertegenwoordiger genoegen moet nemen met een postuum bestaan in de voetnoten. De Engelse serie Ancient Rome. The Rise and Fall of an Empire brengt daar verandering in. Eén van de zes delen, Revolution, is gewijd aan het korte, heldhaftige leven van Tiberius Gracchus, die onbedoeld de zaden heeft gestrooid voor de metamorfose van Republiek naar Keizerrijk.
Tiberius heeft zijn prominente plek in de serie mede te danken aan Mary Beard, één van de Britse classici die advies gaven. Beard, verbonden aan het Newnham College, Cambridge, is gespecialiseerd in de late Republiek, de tijd waarin Tiberius zo’n belangrijke rol vervulde. “Ik ben erg blij dat Tiberius eindelijk eens in beeld komt op prime time-televisie. Volgens mij is dat de eerste keer,” aldus Beard, die eveneens het voorwoord schreef van Simon Baker’s boek waar de serie op geënt is.
Tiberius, telg van een verlicht-aristocratische familie, diende als officier bij de verovering van de ‘onneembare’ stad Carthago in 137 voor Christus. Een daaropvolgende veldtocht in Spanje om een opstand neer te slaan liep minder goed af. De Romeinse soldaten werden omsingeld door de plaatselijke barbaren die alleen maar wilden onderhandelen met onderofficier Tiberius, aandachtig de betrouwbare reputatie van diens vader. Tiberius beloofde vrede, waarmee hij het leven redde van de 20.000 manschappen. Terwijl hij als held werd onthaald door het gewone volk (de families van de soldaten voorop), overleefde hij ternauwernood een debat in de reactionaire Senaat.
Dit was slechts de opmaat van Tiberius’ klassenstrijd avant la lettre. Als tribuun nam hij het op voor de arme Romeinen, met name de boerenfamilies die noodgedwongen naar de stad waren getrokken omdat de mannen voortdurend moest vechten in diverse uithoeken van het Rijk, dit tot meerdere glorie van de welgestelden. Nadat hij zijn landhervormingen, de zogeheten akkerwetten, had weten in te voeren, verspreidden woedende senatoren het valse gerucht dat Tiberius koning wilde worden. Dit was bedoeld om het volk tegen de idealistische tribuun op te zetten, in de wetenschap dat de Romeinse vrees voor een alleenheerser pathologisch was.
De senatoren hadden het geluk dat Tiberius de lastercampagne onbedoeld versterkte door zich herkiesbaar te stellen, hetgeen niet de gewoonte was. Op verkiezingsdag ging alles mis. De voortekenen waren beroerd: in de ochtend weigerden de vogels zijn kooi te verlaten, hij stootte zijn grote teen zo hard dat de nagel scheurde en een raaf kakte op zijn hoofd. Bij de senaat aangekomen voelde Tiberius zich dusdanig bedreigd dat hij zijn supporters bij zich riep. Omdat niet iedereen hem kon horen wees hij met zijn hand naar zijn hoofd, als teken dat zijn leven in gevaar was. Zijn vijanden interpreteerden dit gebaar kwaadaardig: hij zou om een kroon vragen. Kort daarna werd hij met stoelpoten doodgeslagen en zijn ontzielde lichaam in de rivier gegooid waar hij naar vernoemd was.
Tiberius mocht dan op brute wijze om het leven zijn gebracht, het populistische sentiment leefde voort. Dit zou een goede eeuw later leiden tot de machtsovername van Julius Ceasar, die minder respect koesterde voor de staatkundige mechanismen van de republiek. Na de overwinning op de Galliërs, nam hij zijn troepen, geleid door zijn trouwe gezel Mark Anthony, mee naar Rome, wat tegen de regels was. Hij trof een verlaten hoofdstad aan. De generaal Pompeï de Grote, door de senaat uit zijn pension gehaald als laatste redmiddel tegen Ceasar, had de stad laten evacueren en wachtte zijn voormalige wapenbroeder op in wat nu Albanië is. Ondanks een numerieke overmacht verloor Pompeï de burgeroorlog. Hij zou slechts vier jaar aan de macht blijven, totdat hij door Brutus werd vermoord, maar hij schreef geschiedenis als eerste officieuze keizer, eentje die in het koninklijke meervoud sprak.
Twee echte keizers kregen een eigen aflevering: Nero en Constantijn. Aan de eerste heeft Rome haar bijnaam als ‘eeuwige stad’ te danken. Nadat de stad was afgebrand, had de wanhopige Nero Seneca om raad gevraagd. Het antwoord luidde dat keizers op historische momenten als goden moeten heersen. De flamboyante Nero, die doet denken aan de gekke Britse koning George III en aan de kunstminnende koning Ludwig van Beieren, voegde daad bij woord. Hij herbouwde de stad als een kunstwerk, maar de kosten was hoog: een failliet rijk, leeggeplunderde tempels en honderden rijken die zichzelf hadden omgebracht nadat ze waren kaalgeplukt. Nero werd met de dag waanzinniger en vermoordde de mensen die hij het meest liefhad: zijn tweede vrouw Poppea (op wie Monteverdi zijn opera L’incoronazione di Poppea baseerde) en zijn leermeester Seneca. De senaat rekende uiteindelijk met Nero af.
Constantijn de Grote, op zijn beurt, was de Romeinse keizer die het Romeinse godenensemble Jupiter, Apollo en Mars verving door een Christelijke God. Het moment waarop Constantijn het licht zag was, zo suggereren de makers, toen hij met zijn troepen getuige was van een meteorietinslag. Zijn christelijke metgezel Lactantius overtuigde hem met succes dat dit een goddelijk teken was. De resterende twee afleveringen belicht de joodse opstand en het begin van het einde van het Rijk, toen de Visigothen, profiterend van de zwaktes van de jonge keizer Honorius, Rome veroverden.
Ancient Rome werd op de Britse televisie rond dezelfde tijd uitgezonden als de serie Rome, die meer handelde over het dagelijkse leven – met bijbehorend seks en geweld. Ancient Rome is daarentegen een gedramatiseerde documentairereeks, compleet met verteller en nauwgezette aandacht voor zowel kledij als wapens. “Het grootste verschil is dat Rome zich weliswaar tegen een historische achtergrond afspeelde, maar duidelijk fictief was,” legt Beard uit, “Onze serie is gebaseerd op de waargebeurde geschiedenis. De makers van Rome hadden dus wat meer vrijheid, maar ik moet toegeven dat mijn belangstelling voor het plot na zes afleveringen was verdwenen.” Volgens Britse critici werd er in Rome beter geacteerd, al is Michael Sheen in Ancient Rome indrukwekkend als campige psychopaat Nero en Sean Pertwee schittert als een ijdele Ceasar. De populariteit van beide series – Ancient Rome trok gemiddeld meer dan vier miljoen kijkers – weerspiegelt de Britse belangstelling voor toga’s en sandalen. Vrijwel dagelijks staan er in de kranten stukken met verwijzingen naar de Romeinen, wat vaak gepaard gaat met de vraag wat “ze voor ons gedaan hebben”, een echo van John Cleese’s vraag in Life of Brian. De conservatieve burgemeester van Londen, de classicus Boris Johnson, citeert nonchalant in het Grieks of Latijn en schreef het boek The Dream of Rome. Aan de carrière van Johnson’s partijgenoot Enoch Powell kwam eind jaren zestig een voortijdig einde nadat hij Virgilius had geciteerd in zijn omstreden ‘Rivers of Blood’-rede over immigratie.
Volgens Beard denken de Britten over zichzelf aan de hand van de Romeinen. Dat komt voor de fysieke aanwezigheid van Romeinse overblijfselen in ons landschap en de traditie van klassiek onderwijs. Bovendien was het Britse wereldrijk deels gemodelleerd aan het Romeinse.” Beard voegt eraan toe dat politieke vraagstukken waarmee de Romeinen mee worstelden nog steeds actueel zijn. Wat, bijvoorbeeld, is de reikwijdte van de staatsmacht? Hoe zit het met de scheiding der machten? Kan een politieke moord ooit gerechtvaardigd zijn? Moeten politici zich bemoeien met militaire strategieën? Hoever mag de overheid gaan om haar burgers te beschermen tegen interne vijanden? Beard wijst daarbij op de terrorismewetgeving waar het Britse Hoger- en Lagerhuis dagen- en nachtenlang over hebben gedebatteerd, en ook in Nederland is er genoeg aandacht voor dit onderwerp. “Romeinse politici delibereerden over hun eigen ‘Prevention of Terrorism Act’. Uiteindelijk kwamen de senatoren met zo’n wet en deze werd als eerste gebruikt tegen, je raadt het, Tiberius Gracchus III.”
Patrick van IJzendoorn
Geef een reactie so far
Een reactie plaatsen
